محرمالحرام در شبهقاره؛ از سنتهای کهن عزاداری تا واقعیتهای اجتماعی امروز پاکستان
با آغاز ماه محرمالحرام ۱۴۴۸ هجری قمری، بار دیگر فضای عمومی کشورهای شبهقاره، بهویژه پاکستان، هند و بنگلادش، رنگ و بوی خاصی به خود گرفته است؛ فضایی آمیخته با سوگواری، احترام مذهبی، شور معنوی و در عین حال تدابیر امنیتی گسترده. محرم در این منطقه صرفاً یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه محسوب میشود که طی قرنها در تار و پود زندگی مردم تنیده شده است.
در میان کشورهای منطقه، پاکستان جایگاه ویژهای در برگزاری مراسم محرم دارد؛ کشوری که با وجود اکثریت قاطع اهل سنت، محبت اهلبیت(ع) و احترام به واقعه کربلا در میان عموم مردم، از دیرباز بستری گسترده برای برگزاری آیینهای عاشورایی بوده است.
پنجاب؛ قلب تپنده محرم در پاکستان
ایالت پنجاب بهعنوان پرجمعیتترین ایالت پاکستان و مرکز ثقل سیاسی، فرهنگی و اجتماعی کشور، هر ساله یکی از مهمترین کانونهای عزاداری در ماه محرم به شمار میرود. شهر لاهور، مرکز این ایالت و پایتخت فرهنگی پاکستان، در ایام محرم حال و هوایی کاملاً متفاوت به خود میگیرد.
از نخستین شب محرم، بازارها، محلهها و مراکز مذهبی لاهور سیاهپوش میشوند. پرچمهای عزا بر فراز حسینیهها، امامبارگاهها، مساجد و حتی برخی مراکز تجاری نصب میشود و فضای شهر بهطور محسوس تحت تأثیر فرهنگ عاشورا قرار میگیرد.
مناطق قدیمی لاهور مانند اندرون شهر، موچی گیت، اسلامپوره، شادمان، کرشن نگر، اچهره و مدل تاون، از مهمترین مراکز برگزاری مجالس و دستههای عزاداری هستند.
سبک مجالس؛ آمیزهای از سنت، خطابه و مرثیه
مجالس محرم در پنجاب دارای سبک خاص و ریشهدار هستند. این مجالس معمولاً با تلاوت قرآن آغاز شده و سپس خطیبان به بیان فلسفه قیام امام حسین(ع)، تحلیل تاریخی واقعه کربلا، موضوعات اخلاقی و اجتماعی و همچنین مسائل روز امت اسلامی میپردازند.
در مجالس شیعی، سنت مرثیهخوانی، نوحهسرایی و ذکر مصائب با شور فراوان برگزار میشود؛ در حالی که در بسیاری از محافل اهل سنت نیز ذکر فضائل اهلبیت(ع)، بیان مظلومیت امام حسین(ع) و درسهای عاشورا بخش مهمی از برنامهها را تشکیل میدهد.
در پنجاب، زبان اردو اصلیترین زبان مجالس است؛ اما در مناطق روستایی و برخی شهرها، پنجابی نیز نقش پررنگی دارد. نوحههای سنتی پنجابی همچنان مخاطبان فراوانی دارند و بخشی از میراث مذهبی منطقه محسوب میشوند.
حضور گسترده اهل سنت؛ نشانهای از پیوند تاریخی با عاشورا
یکی از ویژگیهای قابل توجه محرم در پاکستان، مشارکت محسوس اهل سنت در مراسم مختلف است. هرچند ساختار اصلی دستههای عزاداری در اختیار جامعه شیعه است، اما در بسیاری از شهرهای پنجاب، اهل سنت نیز در برپایی سبیلها، توزیع نذری، مجالس ذکر و حتی تأمین امنیت محلی همکاری میکنند.
این مسئله ریشه در سنت دیرینه تصوف در شبهقاره دارد؛ جایی که محبت اهلبیت(ع) عنصر مشترک بسیاری از مکاتب دینی بوده است.
در شهرهایی چون فیصلآباد، ملتان، گوجرانواله، سیالکوت، بهاولپور و راولپندی، این همزیستی مذهبی در ایام محرم بیش از سایر اوقات سال قابل مشاهده است.
لاهور؛ مرکز فرهنگی عاشورا
لاهور در محرم صرفاً یک شهر عزادار نیست، بلکه به یک مرکز فرهنگی و رسانهای برای انعکاس شعائر حسینی تبدیل میشود. دهها مجلس بزرگ با حضور علمای برجسته، ذاکران مشهور و شخصیتهای اجتماعی برگزار میشود.
امامبارگاههای تاریخی همچون حسینیه هال، مبارک حویلی، پانڈو اسٹریٹ و برخی مراکز قدیمی عزاداری، میزبان هزاران عزادار از اقشار مختلف جامعه هستند.
در کنار مجالس سنتی، نسل جدید نیز حضور فعالی دارد؛ استفاده از رسانههای اجتماعی، پخش زنده مجالس، تولید کلیپهای کوتاه از سخنرانیها و انتشار پیامهای عاشورایی، بُعد جدیدی به مراسم محرم در لاهور داده است.
وضعیت امنیتی؛ آمادهباش کامل
همزمان با آغاز محرم، دولت پاکستان و بهویژه حکومت پنجاب تدابیر امنیتی گستردهای اتخاذ میکند. هزاران نیروی پلیس، رنجرز و نیروهای اطلاعاتی در مسیرهای اصلی عزاداری مستقر میشوند.
برخی محدودیتهای موقت اینترنت، کنترل تردد، ممنوعیت حمل سلاح و نظارت شدید بر سخنرانیها، بخشی از این اقدامات است. با توجه به سوابق تهدیدات فرقهای در برخی سالها، تأمین امنیت مراسم همچنان اولویت اصلی دولت محسوب میشود.
با این حال، فضای عمومی امسال نسبتاً آرام، منظم و با مشارکت گسترده مردمی توصیف میشود.
اقتصاد محرم؛ از نذورات تا بازارهای موسمی
محرم در پاکستان بُعد اقتصادی خاص خود را نیز دارد. بازارهای فروش پرچم، علم، لباس سیاه، کتب مذهبی، سیستمهای صوتی و لوازم مجالس رونق قابل توجهی پیدا میکنند.
همچنین سنت نذری، سبیل و اطعام عمومی، گردش مالی بزرگی در سطح محلی ایجاد میکند. بسیاری از خانوادهها، هیئات و مؤسسات خیریه از هفتهها قبل برای این ایام برنامهریزی میکنند.
عاشورا؛ فراتر از مرزهای مذهبی
آنچه در پاکستان و بهویژه پنجاب قابل مشاهده است، این است که محرم تنها به یک جامعه خاص محدود نیست. گرچه شیعیان محور اصلی برگزاری شعائر هستند، اما پیام عاشورا در میان لایههای مختلف جامعه، اعم از سنی، صوفی و حتی اقلیتهای مذهبی، بازتاب گستردهای دارد.
در کشوری که با چالشهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی متعددی روبهروست، محرم همچنان یکی از معدود مناسبتهایی است که ظرفیت بالایی برای ایجاد همبستگی اجتماعی، گفتوگوی مذهبی و بازخوانی مفاهیم عدالت، ایثار و مقاومت دارد.
در لاهور، ملتان، فیصلآباد و دیگر شهرهای پنجاب، این روزها صدای نوحه، خطابه و ذکر مصائب، نه تنها نشانه عزاداری، بلکه بازتابی از هویت تاریخی و فرهنگی مردمی است که عاشورا را بخشی جداییناپذیر از وجدان جمعی خود میدانند.
عزاداری لاهور
عزاداری رسمی است که در آن، به یاد شهادت حضرت امام حسین بن علی(ع)، شهید کربلا، و به مناسبت واقعه جانسوز کربلا که در سال ۶۸۰ میلادی به وقوع پیوست، ماتم و سوگواری برپا میشود و یاد و خاطره آن حضرت گرامی داشته میشود. این رسم بهویژه در ماه محرم الحرام برگزار میگردد.
آیینها و رسوم کهن عزاداری
ادیب نامدار قرن بیستم، مولوی نور احمد چشتی، در کتاب خویش «یادگار چشتی» (تألیف ۱۸۵۹م)، ضمن توصیف اوضاع فرهنگی و اجتماعی لاهور، تصویری روشن از عزاداری این شهر در آن روزگار به دست داده است.
عزاداری در لاهور، سال ۱۸۵۷
او مینویسد:
«سال نو مسلمانان با ماه غم، یعنی محرم، آغاز میشود؛ ماهی که در زبان پنجابی آن را "دهے" میگویند. این ماه نزد ما سراسر اندوه و مصیبت است، زیرا در آن حضرت امام حسین سیدالشهداء، همراه با وابستگان خویش که همگی هفتاد و دو تن، در میدان کربلا جام شهادت نوشیدند و جنگ با یزید پلید واقع شد.»
اهتمام به نیاز
«در این ایام، همه مسلمانان به نام حسین، شیر و شربت میدهند و گونهگون غذاها را پخته، به نذر سیدالشهداء تقسیم میکنند و فقرا و خویشان و دوستان را اطعام مینمایند. این ضیافت را "نیاز حسین" مینامند. هر مسلمانی به اندازه استطاعت خویش فاتحهای به نام حضرت برپا میکند.»
مجلس عزا و ماتم
«از اول محرم تا دهم آن، هر شب مرثیهخوانی برپا میشود. به مرثیهخوانان و شنوندگان طعام میدهند و به مرثیهخوان نیز پول نقد و عمامه هدیه میکنند. این مرثیهخوانی را مجلس میگویند و دو گونه است: مجلس اهل سنت و مجلس شیعه.
شیعیان در خانهای بزرگ فرشهای فاخر میگسترانند، سایبان برپا میکنند، شمعدانها و فانوسها و قندیلها را روشن میسازند و منبری سیاهرنگ قرار میدهند. در میان مجلس تکیه و مسندی میگذارند و بر آن گلهایی از روی ادب مینهند.
تمام شب مرثیهخوانی ادامه دارد. مرثیهخوانان سه یا چهار نفره میخوانند و جایگاه آنان "چوکی مرثیه" نام دارد.
از آنجا که شهادت حضرت امام حسین(ع) واقعهای سراسر اندوه است، هرگاه مرثیه خوانده میشود، همه مردم از خرد و کلان گریه و زاری میکنند. شیعیان عمامه از سر برمیدارند، ماتم میکنند.
اهل سنت نیز در دهه محرم مجالس برگزار میکنند و آن را "شب" مینامند. همه رسوم همانند استاما سینه کوبی نمی کنند.
شیعیان در کنار منبر، علم نیز برپا میکنند. علم بدین معناست که بر سر نی یا بامبو پارچههای فاخر میبندند و گاه شمشیرهایی نیز بدان میآویزند.
گاه مردی دانشمند بر منبر نشسته، وقایع حضرت را به نثر و مراثی را به نظم بیان میکند.
رسم چنین است که چون مرثیهخوانان میآیند، بر مسند مینشینند و میگویند: "فاتحه". آنگاه همه حاضران دست بلند کرده، درود بر حضرت سیدالشهداء میفرستند. سپس مرثیه آغاز میشود. مردم میگریند و اگر غم شدت گیرد، برای ماتم برمیخیزند.
شخصی فریاد میزند: "ماتم حسین"، و همه شیعیان بر سینه میزنند و میگویند: "حسین، حسین، حسین، حسین. "
پس از اندکی، کسی ندا میدهد: "یک نعره حیدری! " و همگان پاسخ میدهند: "یا علی" و ماتم شدت میگیرد. این حالت چند بار تکرار میشود و تا صبح مرثیهخوانی ادامه مییابد.»
سبیل
«سبیل آن است که در بازارها و کوچهها سایبانی برپا میکنند و جایی برای نشستن میسازند. بر آنجا کوزههای سفالی و ظرفهای کوچک میگذارند و در آنها آب، شیر یا شربت میریزند و به هر رهگذری میگویند: "این نذر حسین است؛ آب یا شیر یا شربت بنوشید. " هر که بخواهد، مینوشد.»
حلیم
«بسیاری از مردم در این روزها حلیم میپزند. حلیم عبارت است از ذرت، گندم، گوشت، ادویه و مواد دیگر که با هم پخته میشود و سپس میان مردم تقسیم میگردد. در بعضی شهرها، چه سنی و چه شیعه، ابتدا اطعام میکنند و سپس شب تا صبح مرثیهخوانی ادامه دارد.»
تعزیهداری و جلوس عزا
«تعزیه در حقیقت شبیه روضه حسین است. شیعه و سنی هر دو تعزیه میسازند. سپس در روز نهم محرم آن را در شهر میگردانند. این عمل را "تعزیه برداشتن" میگویند.
در جلوس، پیشاپیش دسته طبلها و نقارهها نواخته میشود. گاه بر شترها نقارههای بزرگ میگذارند. پشت سر آنها علمها، اسبها، فیلها و شترها حرکت میکنند. سپس گتکابازان و بعد مرثیهخوانان میآیند.
اگر شب باشد، مشعلها نیز همراهاند. در پایان دسته، تعزیه قرار دارد که آن را تابوت نیز مینامند.
تعزیهها بسیار بزرگ ساخته میشوند و گاه برای آنها هزینههای سنگینی صرف میشود. هزاران نفر همراه آنها حرکت میکنند و هزاران زن و مرد از بام خانهها نظارهگرند.»
ذوالجناح
«در روز دهم محرم، شیعیان لاهور اسبی سفید بیرون میآورند. بر آن زین عربی میبندند و زره و خود میآویزند و دو شمشیر به شکل ذوالفقار میبندند. پارچهای سفید بر پشت آن میافکنند و بر آن لکههای خون میریزند و تیرهایی در آن پنهان میکنند.
بر گردن اسب نیز شالی به رسم عرب میبندند. مردی مهار آن را در دست میگیرد و همه شیعیان با سرهای برهنه در برابر آن ماتم میکنند و مرثیهخوانی نیز ادامه دارد. صحنهای چنان جانسوز که اگر هندو نیز آن را ببیند، اشک از دیدگانش جاری میشود.»
سیاهپوشی
«بیشتر شیعیان و برخی از اهل سنت، به نشان ماتم، جامه سیاه بر تن میکنند و در روز سوم، بیست و یکم، سیام و چهلم نیز فاتحه برپا میدارند.»
امامباره
«خلاصه آنکه شیعیان اسب را به امامباره میبرند و در آنجا ماتم میکنند. به عنوان نیاز غذا میدهند و ساز و برگ اسب را باز میکنند. در لاهور، امامبارهای در بیرون دروازه بھاٹی و در کنار یخخانه قرار دارد و مردی فقیر به نام گامے شاہ سالیان دراز در آنجا سکونت داشته است.»
درگیریهای فرقهای
در روزگار گذشته، شیعه و سنی در کنار یکدیگر محرم را برگزار میکردند و اختلاف در رسوم، به نزاع نمیانجامید. اما پس از حمله وهابیان به کربلا در سال ۱۸۰۲ و سپس فعالیتهای سید احمد بریلوی و شاه اسماعیل دهلوی، حمله به تعزیهها و امامبارهها آغاز شد و زمینه آشوبهای فرقهای فراهم آمد.
کنهیا لال در کتاب «تاریخ لاهور» از نزاع شدید سال ۱۸۴۹ میان شیعه و سنی در جریان ذوالجناح یاد میکند که به تخریب کربلای گامے شاہ و زخمی شدن بسیاری انجامید.
خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران لاهور
تاریخ
قرائن نشان میدهد که عزاداری امام حسین(ع) در شبهقاره نخست در ملتان و در عصر حکومت اسماعیلیان آغاز شد و سپس در مصر و شامِ فاطمی رواج یافت.
در لاهور نیز از زمان حضرت داتا گنج بخش، بیبیاں پاکدامناں، شاه حسین زنجانی و حضرت میاں میر، آثار روشن عزاداری وجود داشته است.
محمد بلخی که در سال ۱۶۲۵ میلادی وارد لاهور شد، مینویسد:
«تمام شهر در حال عزاداری بود و در روز دهم محرم، بر اثر ازدحام، دهها تن از شیعیان و هندوان جان باختند.»
محله شیعاں در موچی دروازه از قدیمیترین مراکز عزاداری لاهور است. نثار حویلی، کربلای گامے شاہ و وسن پورہ از مهمترین مراکز تاریخی عزاداری به شمار میآیند.
امروز در بیش از هزار نقطه شهر لاهور، از آغاز محرم تا اربعین، مجالس امام حسین(ع) برقرار است و دهها ذوالجناح و صدها دسته ماتمی در سطح شهر حرکت میکنند.
در لاهور، علاوه بر مجالس اردو، مجالس فارسی، عربی، پنجابی و کشمیری نیز سابقهای دیرینه داشته است.
در میان مرثیهسرایان و شاعران اهلبیت، نامهایی چوفیض احمد فیض، احمد ندیم قاسمی، جوش ملیح آبادی نیز به چشم میخورد.
نظر شما